Waarom lukt het ene afvalbeleid wel en het andere niet? Het antwoord ligt vaak niet in de container, het inzamelsysteem of de afvalkalender, maar bij de mensen die het systeem iedere dag gebruiken. Wie inwoners écht wil bewegen naar beter afval- en grondstoffengedrag, moet ze niet alleen informeren, maar begrijpen, betrekken en in beweging krijgen. Dat maakt één ding duidelijk: duurzaam afvalmanagement is niet alleen een technische of beleidsmatige opgave. Het is vooral ook een gedragsopgave en gedrag verandert niet vanzelf.
Goed afvalbeleid begint met begrijpen van bewoners
Een gemeente kan een uitstekend afvalbeleid opstellen. De doelstellingen zijn helder, de voorzieningen zorgvuldig ontworpen en de communicatie professioneel uitgevoerd. En toch kan het niet optimaal werken. De reflex is dan snel om het systeem aan te passen: grotere container, vaker legen, extra bebording en/of meer toezicht. Soms is dit precies wat er nodig is, maar niet altijd.
De eerste vraag zou moeten zijn: waarom werkt het niet? Door bewoners op te zoeken en met hen in gesprek te gaan, ontdek je wat er achter het zichtbare afvalprobleem zit. Misschien is een voorziening onlogisch geplaatst. Misschien zijn regels ingewikkeld. Misschien is er sprake van een praktisch probleem dat beleidsmatig nooit zichtbaar is geworden. Of misschien weten bewoners simpelweg niet wat er van hen wordt verwacht.
Daarom hanteren we bij Lentekracht een mensgerichte benadering. We analyseren niet alleen de afvalstroom, maar kijken ook naar de context waarin gedrag ontstaat. Dat betekent de wijk in, op locatie kijken wat er gebeurt en inwoners en andere wijkstakeholders actief meenemen in het vinden van oplossingen.
Mensgerichte benadering is een proces
Wijkstakeholders laten participeren is meer dan een bewonersavond. Een bewonersavond kan onderdeel zijn van een mensgerichte aanpak, maar dat is slechts één vorm. Je kunt bijvoorbeeld ook op verschillende manieren een individueel gesprek op locatie aangaan, een wijkevent organiseren, observeren op locatie, samen met bewoners oorzaken en belemmeringen onderzoeken, elkaars kennis gebruiken om gezamenlijk tot nieuwe inzichten en passende oplossingen te komen en gezamenlijk de uitvoering doen. Het is ook niet iets éénmaligs, maar een proces dat je met bewoners aangaat.
Stap voor stap bepaal je het doel waarom je bewoners wilt laten participeren, op welk moment en welke vorm hier dan bij past. Je kunt participatie toepassen vanaf beleidsontwikkeling tot en met uitvoering. Zorg er daarbij voor dat telkens ook voor bewoners duidelijk is binnen welke kaders ze participeren. Hoe duidelijker de verwachtingen aan de voorkant, des te soepeler het proces daarna zal verlopen.
Persoonlijke interactie speelt hierbij ook een belangrijke rol. Door het gesprek met elkaar te voeren ontstaat er wederzijds begrip en vertrouwen, iets dat toch minder snel ontstaat als communicatie via een brief, telefonisch of sociale media verloopt. Door echt naar elkaar te luisteren kom je tot de oorzaken achter de afvalproblematiek. Deze dragen bij aan de basis en uitgangspunten van je mensgerichte aanpak. Wij zeggen dan ook: niet altijd eerst een oplossing bedenken en daarna draagvlak organiseren, maar eerst begrijpen wat er speelt en vervolgens samen bepalen wat werkt.
Bewoners als expert van hun eigen leefomgeving
Als inwoners participeren betekent dit niet automatisch dat ze bepalen wat de gemeente moet doen. De gemeente blijft verantwoordelijk voor beleid, keuzes daarin en publieke belangen. Wel betekent het dat inwoners worden gezien als ervaringsdeskundigen van hun eigen leefomgeving. Dat vraagt om een andere houding van beleidsmedewerkers en projectleiders. Niet:
“Hoe krijgen we bewoners mee in onze oplossing?” Maar: “Wat kunnen we van bewoners leren om onze oplossing beter te maken?”. Dat lijkt misschien een klein verschil, maar het verandert de basis van de aanpak. Het zorgt ervoor dat weerstand niet automatisch wordt gezien als iets dat moet worden weggenomen. Soms is weerstand juist waardevolle informatie. Het kan namelijk aangeven dat een maatregel onvoldoende aansluit op de praktijk. Frictie is dan ook niet verkeerd, zolang dit maar op een constructieve manier bijdraagt aan meer draagvlak, gedeeld eigenaarschap en beter passende oplossingen.
Wat levert een mensgerichte benadering op?
- Betere omgang met afval: er ontstaat meer bewustwording bij bewoners over waarom correcte omgang met afval belangrijk is en ze krijgen handvatten om afval beter te scheiden en op de juiste manier aan te bieden;
- Verbeterde relatie met bewoners: gemeenten bouwen op een meer persoonlijke manier een relatie op met inwoners. Je kent elkaars gezicht, luistert naar elkaar en er ontstaat wederzijds begrip;
- Verhoogt draagvlak, eigenaarschap en verantwoordelijkheid: door samen met bewoners stap voor stap het proces te doorlopen ontstaat er meer draagvlak, eigenaarschap en verantwoordelijkheid over afval en de eigen leefomgeving;
- Lerende gemeente: een gemeente krijgt inzicht in gedrag, barrières, misverstanden en kansen die uit beleidsstukken of afvaldata niet altijd naar voren komen. Data vertelt waar het probleem zit, participatie helpt ontdekken waarom. Participatie is dan te zien als een vorm van praktijkonderzoek.
Hoe maak je de mensgerichte benadering onderdeel van je afvalbeleid of -project?
- Start met formuleren van de opgave en denk niet meteen in oplossingen. Dit geeft ruimte om meerdere oplossingen te onderzoeken;
- Breng de stakeholders rondom de opgave in kaart;
- Ga in gesprek met de stakeholders over de opgave, hun afvalgedrag en eventuele oplossingen;
- Ontwikkel samen met stakeholders interventies;
- Voer de interventies voor zover mogelijk gezamenlijk uit;
- Monitor en evalueer de effecten van de interventies.
Vijf tips om morgen met een mensgerichte benadering te starten
- Ga (tijdig) naar buiten: spreek en betrek inwoners voordat het plan volledig is dichtgetimmerd;
- Combineer data met praktijkkennis: gebruik afvalcijfers om problemen te signaleren, gebruik gesprekken om ze te begrijpen;
- Maak participatie concreet: vraag niet alleen om een mening, maar ook wat er volgens iemand moet veranderen en waarom;
- Maak ruimte voor experiment: test een aanpak op kleine schaal, stuur op basis van de effecten bij waar nodig en houdt hierbij uitrol in je achterhoofd;
- Koppel terug: laat zien wat je gehoord hebt, wat je ermee doet en waarom bepaalde keuzes wel of niet genomen worden.
Van bewoners betrekken naar bewoners in beweging brengen
Succesvol afvalmanagement heeft geen gouden oplossing. Het vraagt om een combinatie van beleid, data, voorzieningen, gedragskennis, communicatie, participatie en uitvoering. Verschillende disciplines en perspectieven zijn nodig om een aanpak niet alleen op papier te zetten, maar ook in de praktijk te laten werken. Het vraagt om een gezamenlijke verandering in de manier van samenwerken tussen gemeente, bewoners en overige wijkstakeholders. Bij Lentekracht geloven we dan ook dat bewoners geen doelgroep zijn aan het einde van het afvalbeleid, maar een belangrijke partner zijn bij het ontwikkelen en realiseren ervan. Ze zijn geen ‘participatievinkje’ onderaan een projectplan. Ze zijn een manier om te ontdekken wat er écht speelt, om beleid beter te laten aansluiten op de praktijk en om mensen daadwerkelijk in beweging te krijgen. Want uiteindelijk worden de gewenste doelen en resultaten niet behaald in een beleidsnota, maar door de uitvoering die iedere dag plaatsvindt op straat, bij de container en in de keuken. Precies daar wil je als gemeente dan ook het verschil maken en dat kun je doen door vanuit een mensgerichte benadering bewoners eerst te betrekken en daarna in beweging te brengen. Zo creëer je met elkaar een schone leefomgeving en meer circulaire economie.
Loop je als gemeente tegen hardnekkige bijplaatsingen aan? Wil je de kwaliteit van grondstoffen verbeteren? Lukt afvalscheiding in hoogbouw onvoldoende? Of wil je inwoners structureler betrekken bij de ontwikkeling en uitvoering van je afvalbeleid? Lentekracht helpt gemeenten bij beleidsontwikkeling en het vertalen ervan naar een praktische aanpak die werkt op straat. Onze dienstverlening passen we aan naar wat er in jouw gemeente, wijk of straat nodig is. Benieuwd wat onze mensgerichte aanpak voor jouw afvalvraagstuk kunnen betekenen?
Neem contact op met Lentekracht en spar vrijblijvend met een specialist over jouw opgave.